Trước hết, cần phải xác định những “bài văn mẫu” ở đây không phải là những sản phẩm mang tính chuẩn mực mà nó chỉ là những tài liệu có chọn lọc đưa ra để tham khảo và học tập. Bởi thế, một vấn đề đặt ra cho giáo viên Tiểu học là trong giảng dạy Tập làm văn có nên dùng những “bài văn mẫu” hay không? Nếu có thì dùng như thế nào? Theo tôi, việc sử dụng những “bài văn mẫu” này là điều nên làm nhưng sử dụng nó như thế nào, điều đó còn tùy thuộc vào đặc điểm nhận thức của học sinh từng lớp, vào sự linh hoạt sáng tạo trong giảng dạy của giáo viên. Do vậy việc sử dụng những bài văn tham khảo này cần được giáo viên tính toán, cân nhắc kĩ về nhiều mặt: Dùng vào lúc nào? Dùng cả bài hay một đoạn? Dùng để giúp học sinh học tập điều gì? (về nội dung, cách trình bày và diễn đạt). Tránh sử dụng một cách tùy tiện, lạm dụng gây ảnh hưởng đến nền nếp học tập phân môn Tập làm văn. Như vậy, việc giáo viên giúp học sinh vận dụng linh hoạt hợp lí các “bài văn mẫu” là rất quan trọng. Để giúp học sinh sử dụng văn tham khảo tốt hơn tôi thường làm như sau:
- Chọn tài liệu tham khảo.
- Chọn bài và phân tích bài.
- Chọn lọc câu, từ hay, hình ảnh đẹp.
- Áp dụng để viết đoạn, bài.
Cách tiến hành như sau:
2.1. Chọn tài liệu tham khảo:
Như chúng ta đều biết trên thị trường có nhiều loại sách tham khảo cả chính thống và không chính thống. Do vậy việc lựa chọn tài liệu tham khảo là rất khó khăn đối với trình độ của học sinh. Vì vậy tôi đã trực tiếp tìm đọc và lựa chọn cho các em những quyển sách tham khảo sau:
– Tuyển tập 150 bài văn hay cấp Tiểu học.
Tác giả: Thái Quang Vinh, Trần Đức Niềm. Nhà Xuất bản Đại học sư phạm
– Những bài văn đạt giải cấp quốc gia.
Tác giả: Tạ Thanh Sơn, Nguyễn Trung Kiên. Nhà Xuất bản Đại học sư phạm
– 40 Bộ đề ôn thi Tiếng Việt cuối cấp Tiểu học.
Tác giả: Lê Phương Nga, Lê Hữu Thỉnh, Nguyễn Trí.Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam.
Ưu điểm của những tài liệu này là:
– Các bài văn đều có ngôn từ giản dị, dễ hiểu đối với học sinh.
– Cách diễn đạt gọn, rõ ràng không quá trau truốt cầu kì.
– Nhân vật được miêu tả gần gũi với học sinh, giúp học sinh dễ tưởng tượng,
– Câu văn giàu hình ảnh, sát thực tế giúp học sinh dễ dàng học tập và làm theo.
2.2. Chọn và phân tích bài:
Sau khi học sinh có trong tay một trong những quyển sách tham khảo trên, trước khi học bài trên lớp tôi hướng dẫn các em tiếp cận với bài văn tham khảo như sau:
Ví dụ: Tiết 21/ tuần 12: Tả người thân trong gia đình em, tôi yêu cầu các em làm như sau:
– Tìm trong sách tham khảo các bài văn có liên quan tới nội dung của bài ngày mai (tả người).
– Đọc nhiều lần các bài văn đó.
– Lựa chọn bài tiêu biểu nhất (Bố cục, nội dung, hình ảnh, nghệ thuật…)
– Cuối giờ học hôm sau báo cáo kết quả lựa chọn của mình trước lớp.
Nhờ vào yêu cầu đó hầu hết các em đều chọn được một bài mà mình ưng ý và báo cáo được kết quả như sau:
– Em chọn bài văn tả bà (Tuyển tập 150 bài văn hay cấp Tiểu học). Vì bài đó có đoạn tả hình dáng bà rất hay.
– Em chọn bài văn tả em bé (40 Bộ đề ôn thi Tiếng Việt cuối cấp Tiểu học). Vì đoạn tả hình dáng của em bé rất ngộ nghĩnh, đáng yêu.
– Em chọn bài văn tả ông (Những bài văn đạt giải cấp quốc gia). Vì nó có bố cục rõ, dễ hiểu và có câu văn hay.
Em chọn bài văn tả mẹ. (Những bài văn đạt giải cấp quốc gia). Vì bài tả tình cảm của người mẹ dành cho con rất xúc động.
Qua bước này, tôi đã giúp các em tiếp cận được với nhiều đối tượng tả. Trong quá trình đọc bài các em phần nào hình dung ra cách tả một người như thế nào, bài văn có bố cục ra sao, có mấy phần, mấy ý lớn, từ đó các em có khả năng định hình cho ý tưởng tả, sắp xếp các phần, các ý cho bài viết của mình sau này.
2.3. Chọn lọc câu, từ hay, hình ảnh đẹp:
Khi học sinh thực hiện xong bước chọn bài và phân tích bài, tôi hướng dẫn học sinh cách chọn từ ngữ, câu văn hay, hình ảnh đẹp thông qua các câu hỏi gợi ý sau:
– Trong bài em vừa chọn có những từ ngữ, câu văn nào hay?
– Hình ảnh gây ấn tượng nhất cho em là gì?
– Có biện pháp nghệ thuật nào em cần phải học tập?
Hầu hết học sinh đều tìm được và báo cáo trước lớp như sau:
– Trong bài có:
+ Các từ ngữ hay là: nhỏ nhắn, tóc pha sương, giọng êm dịu. (tả bà).
Hồng hào, ngây ngô, xinh xinh, hoa vàng…(tả em bé).
+ Câu văn hay: Đôi mắt của bà thâm lại theo năm tháng của cuộc đời. (tả bà).
Em lớn lên trong vòng tay ấp ủ của mẹ hiền. Mẹ thương em bằng tấm lòng hiền hậu bao dung. (tả mẹ).
Ông có gương mặt chữ điền, nước da hồng hào, rất phúc hậu. (tả ông).
+ Hình ảnh đẹp:
Đôi mắt bé mở to, đen láy, trong veo như hồ nước. (tả em bé).
Dáng mẹ hao gầy trong nắng. (tả mẹ).
Đôi mắt ánh lên những tia sáng ấm áp vui tươi, không bao giờ tắt. (tả ông).
+ Biện pháp nghệ thuật:
Cháu chẳng bao giờ quên được tình thương yêu bao la như trời biển của bà. (tả bà).
Mẹ là vầng thái dương sưởi ấm cuộc đời em. (tả mẹ).
Làm kĩ bước này giáo viên góp phần cung cấp cho các em một số câu văn, từ ngữ hay, hình ảnh đẹp, làm giàu vốn từ, giúp các em có thể học tập áp dụng vào bài viết của mình.
2.4. Áp dụng để viết đoạn, bài:
Giáo viên cần lưu ý cho học sinh khi áp dụng văn tham khảo như sau:
– Đọc nhiều sách tham khảo, càng đọc nhiều càng tốt nhưng cũng cần phải có sự chọn và ghi nhớ những câu, từ ngữ hay, hình ảnh đẹp.
– Tự cảm nhận ý nghĩa, nội dung về các chi tiết mà mình lựa chọn.
– Thông qua cảm nhận của riêng mình hãy biến các chi tiết vừa lựa chọn đó thành ngôn ngữ diễn đạt của cá nhân mình.
– Xác định được các chi tiết lựa chọn đó dùng khi nào, lúc nào cho phù hợp với văn cảnh.
– Có thể chọn ngữ liệu tham khảo tả đối tượng này để áp dụng tả cho đối tượng khác nhưng phải cùng một thể loại.
– Tạo ra sản phẩm thực sự là của mình chứ không phải ghi nhớ, học thuộc để sao chép lại.
Ví dụ:
– Trong văn tham khảo có câu: Mẹ là vầng thái dương sưởi ấm cuộc đời em. (tả mẹ).
Học sinh đã học tập cách viết biện pháp nghệ thuật so sánh và viết được như sau: Mẹ là vì sao sáng soi đường chỉ lối cho em vững bước đi vào đời.
– Hay câu văn tham khảo: ” Em lớn lên trong vòng tay ấp ủ của mẹ hiền. Mẹ thương em bằng tấm lòng hiền hậu bao dung...(tả mẹ).
Học sinh đã học tập cách viết câu văn hay, hình ảnh đẹp để viết như sau: Em lớn lên bằng những lời ru yêu thương của bà. Cả cuộc đời, bà luôn dành cho em thình yêu thương như biển trời.
* Lưu ý:
– Giáo viên có thể chỉ yêu cầu học sinh đọc tham khảo một đoạn hoặc ý, một câu tùy thuộc vào nội dung của tiết học.
– Giáo viên có thể sử dụng văn tham khảo trong trong tiết lập dàn ý, hoặc trong giờ viết bài văn hoàn chỉnh để cho học sinh tham khảo về cách trình bày bố cục.
– Sử dụng trong tiết viết đoạn để học sinh tham khảo cách sắp xếp ý, câu, cách viết mở đoạn kết đoạn, các từ ngữ hay…
Khi giao việc đọc tham khảo ở nhà, giáo viên cần có lệnh cụ thể không được chung chung.
– Kiểm tra kĩ năng đọc của học sinh trong giờ học tùy thuộc vào từng bài cụ thể (trước giờ học nếu đó là tiết viết bài, cuối buổi học nếu đó là tiết trả bài,..)
Vậy qua việc sử dụng văn tham khảo giúp học sinh học tập cách dùng từ, đặt câu, sử dụng các biện pháp nghệ thuật, cách bố cục, cấu trúc của một bài văn để vận dụng vào bài làm của mình khi viết văn tả người.
